Turf, oftewel ontgonnen en gedroogd veen, is de belangrijkste grondstof voor de productie van potgrond. Veengebieden zijn echter van groot belang voor de biodiversiteit en de opslag van koolstof. Potgrond op basis van turf is dus niet de meest duurzame keuze. Maar wat zijn de alternatieven?

Vergeten veen

Bij discussies over de impact van landgebruik op het klimaat ziet men het belang van veengebieden weleens over het hoofd. Ze beslaan minder dan 3% van het aardoppervlak, maar bevatten toch meer dan 500 miljard ton koolstof. Dat is ongeveer evenveel als alle bossen samen. Van de bijna 70 miljoen hectare veengebieden die Noord-Europa ooit rijk was, schiet nog ongeveer de helft over. De rest is afgegraven om te dienen als brandstof of als grondstof voor potgrond.

Bij de ontginning van een veengebied haalt men niet alleen het oude veensubstraat weg, er worden grotere delen drooggetrokken waarbij er door oxidatie heel wat CO² vrijkomt. Vandaag staat het belang van veengebieden voor biodiversiteitsbehoud, als zoetwatervoorraad en als enorme koolstofopslag buiten kijf.

Is turf onvervangbaar?

Volgens onderzoek bevatten teeltsubstraten (zowel professionele als hobbysubstraten) in 2013 nog steeds gemiddeld 83 procent turf. Turf heeft unieke fysische, chemische en biologische eigenschappen. Het lage gewicht en de lage zuurtegraad, de grote stabiliteit, de ideale verhouding tussen lucht- en waterhoudend vermogen en de nog grote beschikbare hoeveelheden maken het tot de ideale – en volgens sommigen onmisbare – basisgrondstof voor de productie van teeltsubstraten en grondverbeteraars.

Alternatief gezocht

Zijn er dan geen alternatieve lokale grondstoffen mogelijk?

Vlaco, ILVO (Instituut voor Landbouw- en visserijonderzoek) en enkele spelers uit de potgrondsector hebben begrepen dat het behoud van veen en dus het bannen of verminderen van het gebruik van turf een dringende zaak is. Sinds 2010 werden in onderzoeksprojecten diverse alternatieve potgrondmengsels onderzocht op basis van lokale hernieuwbare grondstoffen.

Uit de resultaten van het project DuPoCo, onderzoek naar duurzame potgrond (rapport van 2015), blijkt dat groencompost op basis van louter snoeihout tot 40 procent kan uitmaken van een potgrond. Door de combinatie met andere veenvervangers als houtschorscompost en houtvezels slaagde men erin om recepten voor een kwalitatieve universele potgrond te ontwikkelen met slechts 25 procent turf.

Voor een volledig veenvrije potgrond moest men nog gebruik maken van kokosvezels of heidechopper (beheerresten van heidegebieden).


Groencompost als basis?

Waarom niet gewoon groencompost gebruiken om potgrond te maken? De eigenschappen van groencompost zoals het waterbergend vermogen, de trage vrijstelling van nutriënten, het hoog gehalte aan stabiele organische stof, de gecertificeerde kwaliteit en de grote beschikbaarheid vormen een sterke basis om van te vertrekken. Groencompost heeft echter een hoge zuurtegraad (hoge pH) en een hoog zout- en nutriëntengehalte, zodat hij in potgrond slechts 20 procent van de turf kan vervangen.


Wat biedt de markt?

Het blijft wat zoeken naar een turfarme, laat staan turfvrije potgrond.

  • Het bedrijf Ecostyle verkoopt al 20 jaar veenvrije potgrond die grotendeels is samengesteld uit kokosvezels, die de kwaliteiten van turf benaderen. Een nadeel is dat deze reststoffen helemaal uit Azië komen en dus voor extra CO2-uitstoot zorgen. Bovendien worden de kokosplantages in vele gevallen niet zo duurzaam beheerd. De vezels worden wel gecomprimeerd tot volumes die tien keer kleiner zijn om de impact van het transport te beperken. Kokosvezels waren lang het ‘beste ecologische alternatief’, omdat het tenslotte om reststromen gaat.
  • Het Nederlandse bedrijf Pokon ontwikkelde in samenwerking met onder andere Wageningen University potgrond met 30 procent hernieuwbare grondstoffen. Hij bevat naast houtvezels ook kokosvezels, hoogwaardige compostsoorten, schors, gecomposteerd beukenblad en rijstkaf. De houtvezels zijn afkomstig uit duurzaam beheerde bossen in Nederland en Duitsland. Het rijstkaf is een restproduct van de Europese rijstindustrie.
  • Vlaco (Vlaanderen) ontwikkelde een universele potgrond waarin 50 procent turf vervangen wordt door Vlaco-groencompost en gecomposteerde houtschors. Je vindt deze potgrond slechts bij enkele composteerbedrijven.

De resultaten van deze veelbelovende studies zijn nog niet erg zichtbaar op de markt. Het blijft voor de particulier nog moeilijk om potgrond met minder veen te vinden. De etikettering kan ook een stuk duidelijker. Het onderzoeksrapport dateert van 2015. De kennis is er en alternatieve potgrond is haalbaar. Wanneer komt de eerste DuPoCo-potgrond op de markt?

Zo weer je turf uit je tuin

  1. De eenvoudigste manier om planten te telen is in de vollegrond. Je kunt daarin rustig het bodemleven opbouwen en met het gebruik van de juiste hoeveelheden compost en mulch wordt gieten beperkt of onnodig. Een vierkantemeterbak op vollegrond zetten en die dan opvullen met acht zakken potgrond van 40 liter is absurd, tenzij je ergonomische redenen hebt of de grond vervuild is.
  2. Een pottentuin op een terras oogt mooi, maar denk eraan dat je de potten moet vullen met potgrond, dat je ze regelmatig moet begieten en dat je soms de aarde zal moeten vervangen. Misschien kun je het terras wel kleiner maken om meer plaats vrij te maken voor vollegrond? Boven op een dak tuinieren maakt het gebruik van substraat dan wel weer noodzakelijk.
  3. Grondleveranciers doen de consument graag geloven dat grondsoorten op basis van luchtige en vochthoudende turf essentieel zijn voor potplanten. Voor groenten kun je gerust vertrekken van tuinaarde (bij voorkeur zand-leem). Compost voeg je toe om het vochthoudend vermogen te verhogen en om te vermijden dat de grond verslempt door het gieten. Maak dus zelf potgrond op basis van tuinaarde en compost om potten en grote bakken te vullen.Vergeet de mulchlaag niet, zodat de grond niet toeslibt bij veelvuldig gieten. Kijk eens op www.velt.nu/potgrond
  4. Je maakt al een groot verschil als je aangekochte potgrond alleen maar gebruikt voor het voorzaaien en verspenen in kleine potten. Bijvoorbeeld bij de opkweek van tomaten. Jong plantgoed is immers gevoeliger. Sommige ervaren tuiniers gebruiken ook hiervoor zelfgemaakte bladgrond, gemengd met wat zand.
  5. Ga volop voor turfarm bij de aankoop plantgoed. Druk van de publieke opinie kan immers ook professionele telers aanzetten tot verandering.
  6.  Koop je toch potgrond, ga dan op zoek naar veenarme potgrond. Op de verpakking moeten de grondstoffen worden vermeld.
  7. Hergebruik aangekochte potgrond in de bodem, in je composthoop of in je zelfgemaakte potgrond.